Yöntem ve doğruluk

Bu sayfa VidiStock’un tahmin ve planlama hesaplarını formülleriyle anlatır. Buradaki kurallar uygulamanın kendisinde kullanılan kurallardır.

1. Talep serisi

Her ürün ve depo için dönem dönem (ay ya da hafta) net talep dizisi oluşturulur:

• Net talep = satış − iade (eksiye düşmez). Ürün kartında iade oranı girilmişse satış × (1 − iade oranı).
• Seri ürünün ilk satış döneminden başlar; öncesindeki boş dönemler “ürün henüz yok” sayılır.
• İçinde bulunulan dönem eksik olduğu için seriye girmez; tahmin bu dönemden başlar.
• Geçmiş penceresi: aylık dönemde son 5 yıl, haftalık dönemde son 3 yıl.
• Her ürün ayrıca tüm depoların toplamı (firma geneli) olarak da tahmin edilir.

2. Talep deseni

Seri, iki ölçüyle sınıflanır (Syntetos–Boylan):

ADI = dönem sayısı / talep olan dönem sayısı
CV² = (talep olan dönemlerin standart sapması / ortalaması)²

Desen	Koşul
Talep yok	Hiç talep olan dönem yok; tahmin 0
Düzgün	ADI < 1,32 ve CV² < 0,49
Dalgalı	ADI < 1,32 ve CV² ≥ 0,49
Kesikli	ADI ≥ 1,32 ve CV² < 0,49
Topaklı	ADI ≥ 1,32 ve CV² ≥ 0,49

3. Aday yöntemler

Desen	Denenen yöntemler
Düzgün, dalgalı	Son dönem (Naive), 3 / 6 / 12 dönemlik hareketli ortalama, basit üstel düzeltme (SES), Holt (eğilimli), mevsimsel Naive; aylık dönemde yeterli geçmiş varsa Holt-Winters ve AutoETS
Kesikli, topaklı	Croston, SBA (Syntetos–Boylan düzeltmeli Croston), TSB

Kesikli talepte “son dönemi tekrarla” ya da kısa hareketli ortalama gibi yöntemler sık sık sıfır tahmin eder ve stok planını bozar; bu yüzden bu desende yalnızca uzun dönem ortalama talebi kestiren Croston ailesi kullanılır.

Yöntemlerin geçmiş uzunluğu koşulları: 6 dönemlik ortalama için en az 6, 12 dönemlik için en az 12, Holt için en az 8 dönem; mevsimsel Naive için bir tam mevsimden uzun, Holt-Winters ve AutoETS için en az iki tam mevsim (aylıkta 24 ay). Haftalık dönemde mevsim 52 hafta olduğu için Holt-Winters ve AutoETS kullanılmaz.

Kısa geçmiş: seri 6 dönemden kısaysa yöntem karşılaştırması yapılmaz; tahmin serinin ortalamasıdır.

4. Yöntem seçimi: geriye dönük test

Her aday yöntem geçmişin sonundaki dönemler saklanarak sınanır (rolling origin):

test uzunluğu = en az 1, en çok (tahmin ufku, dönem sayısı ÷ 6)
katman sayısı = en az 1, en çok (4, (dönem sayısı ÷ 3) ÷ test uzunluğu)

Her katmanda yöntem kesme noktasına kadarki veriyle eğitilir ve sonraki dönemleri tahmin eder; kesme noktası katmandan katmana kaydırılır. Tüm katmanların hataları birlikte değerlendirilir.

Desen	Seçim ölçütü
Düzgün, dalgalı	En düşük WAPE; eşitlikte en düşük MASE
Kesikli, topaklı	En düşük RMSE (karesel hata); eşitlikte en küçük sapma

Kesikli seride WAPE sürekli sıfır tahmin eden yöntemi ödüllendirir; stok planı ise ortalama talebe ihtiyaç duyar. Karesel hata ortalamayı ödüllendirdiği için bu desende o kullanılır.

Seçilen yöntem tüm geçmişle yeniden eğitilir ve tahmin ufku boyunca tahmin üretir.

5. Hata ölçüleri

Hata = tahmin − gerçekleşen.

Ölçü	Formül	Okuma
WAPE	Σ |hata| ÷ Σ gerçekleşen	Toplam talebe göre ne kadar yanıldık
Sapma	Σ hata ÷ Σ gerçekleşen	+ : tahmin sistematik olarak yüksek; − : düşük
MASE	ortalama |hata| ÷ eğitim döneminde “bir önceki dönemi tekrarla” yönteminin ortalama hatası	1’in altı: naif yöntemden iyi
RMSE	√(ortalama hata²)	Tek dönemlik hatanın büyüklüğü; emniyet stoğu ve tahmin aralığında kullanılır

Neden MAPE değil?

MAPE her dönemin hatasını o dönemin talebine böler. Talebin sıfır olduğu dönemde bölme tanımsızdır, çok küçük olduğu dönemde hata devasa görünür. Örnek: gerçekleşen 100, 0, 50; tahmin 90, 10, 60.

WAPE  = (10 + 10 + 10) / (100 + 0 + 50) = %20
sapma = (−10 + 10 + 10) / 150           = +%6,7
MAPE  = ikinci dönemde 10 / 0 → tanımsız

Gösterge panelindeki WAPE

Gösterge panelindeki WAPE, ürün-depo satırlarının WAPE değerlerinin günlük talep ağırlıklı ortalamasıdır: Σ (WAPE × günlük talep) ÷ Σ günlük talep. Böylece az satan ürünlerin yüksek yüzdesel hatası genel göstergeyi bozmaz.

6. Tahmin aralığı

%80 aralığı = tahmin ± 1,2816 × RMSE
%95 aralığı = tahmin ± 1,9600 × RMSE

Alt sınır sıfırın altına inmez.

7. Emniyet stoğu ve sipariş

Tahmin güne yayılır: her dönemin günlük hızı, dönem tahmini ÷ dönemdeki gün sayısıdır. Hesap koşu gününden başlar.

tedarik süresi talebi (LTD) = bugünden tedarik süresi sonuna kadar tahmini talep
günlük talep (d)            = LTD / tedarik süresi
günlük hata (σd)            = RMSE / √(dönemin ortalama gün sayısı)      (ay: 30,4375; hafta: 7)
belirsizlik (σLT)           = √( L × σd² + d² × σL² )
emniyet stoğu               = z × σLT
yeniden sipariş noktası     = LTD + emniyet stoğu

z, servis seviyesinin standart normal karşılığıdır (%95 → 1,6449). Servis seviyesi önceliği: ürün kartı → depo → Ayarlar. Tedarik süresi en az 1 gün alınır.

Sipariş için ayrıntı: Sipariş önerileri.

Örnek

Tahmin 300 adet/ay (30 günlük ay), RMSE 60 adet/ay, tedarik süresi 14 gün, sapması 3 gün, servis seviyesi %95:

d    = 300 / 30                      = 10 adet/gün
LTD  = 10 × 14                       = 140
σd   = 60 / √30,4375                 = 10,875
σLT  = √(14 × 10,875² + 10² × 3²)    = 50,56
SS   = 1,6449 × 50,56                = 83,2
ROP  = 140 + 83,2                    = 223,2

Bu hesabı kendi rakamlarınızla emniyet stoğu hesaplayıcısında deneyebilirsiniz.

8. Sınırlar

• Stoksuz kalınan dönemlerde satış talebin altında kalır; uygulama kayıp satışı kendiliğinden düzeltmez. Bu dönemler tahmini aşağı çeker.
• Kampanya, fiyat değişikliği ve yeni ürün lansmanı gibi olaylar ayrıca modellenmez; geçmişte tekrarlanmışlarsa mevsimsel yöntemler kısmen yakalar.
• Tahmin aralığı dönemden döneme genişlemez; uzak dönemlerin belirsizliği olduğundan dar görünebilir.
• Emniyet stoğu formülü hataların normal dağıldığını varsayar; çok seyrek satan ürünlerde gerçek servis seviyesi hedeften sapabilir.